Sham alangasi bilan tajriba
**Sham alangasi – bu aslida kimyoviy reaksiya!**
Sham mumi bu reaksiyaning tarkibiy qismi hisoblanadi. Siz taxmin qila olasizmi, mum nima bilan reaksiyaga kirishadi? Keling, tajriba orqali bilib olaylik!
**Sizga kerak bo‘ladi:**
– Himoya ko‘zoynagi
– Kichik sham (chiroqcha sham)
– Gugurt yoki gaz yondirgich
– Shisha idish (bankacha)
**Ehtiyot bo‘ling:**
– Ushbu tajribada olov mavjud, shuning uchun albatta kattalar yordamida bajarilishi kerak.
– Tajribani bajarayotganda va tozalayotganda ko‘zoynak taqing.
– Kichik chiroqcha sham ishlating, chunki u oson ag‘darilmaydi.
– Tajribadan so‘ng qo‘llaringizni yuving.
**Amal qilish tartibi:**
1. Kattalardan biri shamni yoqsin.
2. Sham alangasini kuzating — u avval kichik bo‘ladi, so‘ng kattalashadi. Mummning fitil atrofiga yaqin joyi erishini payqaysiz.
Sham yonayotganida mumi havodagi boshqa modda bilan reaksiyaga kirishadi. Sizcha bu nima bo‘lishi mumkin?
3. Endi kattalardan biri sham ustiga shisha idishni ehtiyotlik bilan qo‘ysin va uni shunday qoldirsin.
**Nimani kutish mumkin:**
Sham alangasi o‘chadi.
**Nima sodir bo‘layapti?**
**Nega sham ustiga shisha qo‘yilganda olov o‘chadi?**
Sham mumi bilan reaksiyaga kirishayotgan modda — bu kisloroddir. U havodan olinadi. Shisha idish sham ustini to‘sib qo‘ygani uchun tashqaridan yangi kislorod kira olmaydi. Sham ichida bor kislorod ishlanib bo‘lgach, reaksiya davom eta olmaydi va natijada olov o‘chadi.
**Yana qanday tajribani sinab ko‘rish mumkin?**
Sirka va soda o‘rtasidagi kimyoviy reaksiya haqida eshitganmisiz? Bu reaksiyada karbonat angidrid (CO₂) gazi hosil bo‘ladi. Ushbu gaz olovni o‘chirishda ham ishlatiladi. Keling, sinab ko‘raylik!
**Sizga kerak bo‘ladi:**
– Himoya ko‘zoynagi
– Kichik sham
– Shisha idish
– Osh sodasi
– Sirka
– Plastik stakan
– O‘lchov qoshiq
**Amal qilish tartibi:**
1. Kattalardan biri shamni yoqsin.
2. Shisha idishga 2 choy qoshiq soda soling.
3. Plastik stakanga 2 osh qoshiq sirka quying.
4. Tayyor bo‘lganingizda, stakandagi sirkani shisha idishdagi soda ustiga to‘kib yuboring.
5. Qo‘lingizni idish og‘ziga yaqin tuting — shunda hosil bo‘lgan karbonat angidrid gazi idishda to‘planadi.
6. Endi kattalardan biri hosil bo‘lgan gazni ehtiyotlik bilan sham alangasi ustiga “quysin” (suyuqlik emas, faqat gaz chiqsin).
**Nimani kutish mumkin:**
Sham alangasi o‘chadi.**Nima sodir bo‘layapti?**
**Nega karbonat angidrid quyilganda sham o‘chadi?**
Karbonat angidrid molekulalari havodagidan og‘irroq. Shuning uchun ular pastga tushadi va sham atrofidagi kislorod hamda boshqa molekulalarni siqib chiqaradi. Kislorod sham fitiliga yetib bormaydi, shuning uchun mum bilan reaksiya to‘xtaydi va olov o‘chadi.
Keyingi safar shamni puflab o‘chirganingizda, o‘ylab ko‘ring — sizning nafasi aslida nimani qilayapti? Puflaganingizda sham alangasi nega o‘chadi deb o‘ylaysiz?
