CO₂ bilan rang o‘zgarishi tajribasi
Uglerod(IV) oksidi (CO₂) Yerda hayot uchun zarur, ammo atmosferada uning haddan tashqari ko‘pligi iqlim va okeanlarga zarar yetkazadi. Olimlar havodagi CO₂ miqdorini o‘lchash uchun turli usullardan foydalanadi. Quyidagi tajribada siz o‘zingiz ham CO₂ ni aniqlashingiz mumkin!
**Sizga kerak bo‘ladi:**
– Qizil karam barglari
– plastik paket (o‘rta hajmli)
– Suv
– Oq qog‘oz
– 2 ta kichik, 1 o‘rta va 2 ta baland tiniq plastik stakan
– Osh sodasi
-Sirka
-O‘lchov qoshiq
-Somon (nafas puflash uchun)
**Ehtiyot bo‘ling:**
Sirka va soda teri va ko‘zni achishtirishi mumkin. Har doim kattalar bilan ishlang. Siz va kattangiz himoya ko‘zoynagini taqing. Sirka bilan ishlaganda qo‘lqop kiying. Tajribadagi hech bir narsani tatib ko‘rmang yoki yeb ko‘rmang.
**Amal qilish tartibi:**
1. Qizil karam bargidan ikkitasini yirtib, zipli paketga soling. Ustiga 1 stakan xona haroratidagi suv quying. Havoni chiqarib, paketni mahkam yoping.
2. Paketni ushlab turgan holda barglarni suvda ezib chiqing. Suv to‘q moviy tusga kiradi. Bu sizning “indikator eritma”ingiz. U turli moddalar bilan aloqa qilganda rangini o‘zgartiradi.
3. Paketning burchagini ochib, eritmani toza stakanga quying.
4. Oq qog‘oz ustiga 2 ta kichik stakanni qo‘ying. Har biriga 1 osh qoshiq indikator eritmasidan quying.
5. Kattangiz somonni stakanlardan biriga solib, ichiga puflasin. Siz yon tomondan kuzating — nima o‘zgardi?
Qolgan indikator eritmasini keyingi tajriba uchun saqlang.
**Nimani kutish mumkin:**
Havoga puflaganingizda eritmaning rangi moviydan binafsha tusga o‘tadi. Nafas orqali chiqqan CO₂ suvni biroz kislotali qiladi, bu esa indikator rangining o‘zgarishiga sabab bo‘ladi.**Yana nimalarni sinab ko‘rish mumkin?**
Agar CO₂ indikator rangini o‘zgartirayotgan bo‘lsa, demak, ko‘proq CO₂ bo‘lsa, rang yanada kuchliroq o‘zgaradi. Keling, buni sinab ko‘raylik!
**Sizga kerak bo‘ladi:**
– Avval tayyorlangan indikator eritma
– Oq qog‘oz
– 1 ta kichik, 1 ta o‘rta, 1 ta baland tiniq stakan
– Osh sodasi
– Sirka
– O‘lchov qoshiq
**Ehtiyot bo‘ling:**
1-betdagi xavfsizlik qoidalarini yana bir bor ko‘rib chiqing.
**Amal qilish tartibi:**
1. Toza kichik stakanga 1 osh qoshiq indikator eritmasini quying.
2. O‘rta stakanga 1 osh qoshiq sirka quying.
3. Sirkaga 1 choy qoshiq soda qo‘shing va darhol kichik indikatorli stakanni ichiga joylashtiring.
4. Ustiga baland stakanni qo‘yib, CO₂ gazini ichkarida ushlang.
5. Butun stakan to‘plamini sekin aylantirib, indikator rangining o‘zgarishini kuzating.
**Nimani kutish mumkin:**
Eritma rangining moviydan binafshaga, so‘ngra qizg‘ish-binafsha rangga o‘tishini kuzatasiz. Bu o‘zgarish nafasdagi CO₂ ta’siridagidan kuchliroq bo‘ladi.
**Nima sodir bo‘layapti?**
CO₂ suv bilan reaksiyaga kirishib, **karbonat kislotasi (H₂CO₃)** hosil qiladi. Bu juda kuchsiz kislota bo‘lsa-da, u qizil karam eritmasining rangini o‘zgartiradi. Sirka va soda aralashmasi nafasdagi CO₂ ga qaraganda ancha ko‘p gaz hosil qiladi, shuning uchun indikator rangi kuchliroq o‘zgaradi.
