Oltingugurt 

S vulqon  jinsi sifatida eramizdan ilgari II asrda ma’lum bo’lgan. Toza oltingugurt  oddiy sharoitda mo’rt kristall, sariq rangli modda  suvda erimaydi, ayrim  organik erituvchilarda eriydi. 113⁰C da suyuqlanadi, zichligi 2, 07g/sm³ 446⁰ C da qaynaydi.  U tipik  metallmas  kimyoviy  reaksiyalarga oson kirishadi.  Metallar bilan  sulfidlar hosil qiladi, galogenlar, kislorod, vodorod bilan oson birikadi. Tabiatda keng tarqalgan yer qobig’ining 0,1 % tashkil etadi.  U  ham erkin   holda ham birikmalar  shaklida uchraydi. Tug’ma  oltingugurtning yirik  konlari turkmaniston (Qoraqum), O’zbekiston (Farg’ona) va Volga bo’ylarida joylashgan. AQSH,  Italiya va Yaponiyada yirik konlari bor.

         Tug’ma oltingugurt tarkibida oltingugurtning massa ulushi 30 % dan oshmaydi. Undan begona aralashmalarini (qum, tuproq, ohaktosh va boshqalar) ajratish uchun, ruda yaxshilab maydalanadi kerosin qo’shib flotasiyalanadi. Olingan konsentrat tarkibida 80% gacha S saqlaydi. So’ngra konsentrat avtoklovda (yuqori bosimda ishlovchi apparatga avtoklov deyiladi) 600 kPa bosim ostida  bug’ bilan (140-150⁰C) suyuqlantirilib toza oltingugurt ajratib olinadi. Shunday  yo’l  bilan tozalab olingani oltingugurt deyilib 98-99% li bo’ladi. Oltingugurt yana pirit FeS₂ palaxsa-palaxsa va mis rudalarini suyuqlatirish orqali olinadi. Masalan: piritni 600⁰C ga maxsus pechlarda ozroq mayda koks qo’shib  qizdirish orqali olinadi.

FeS­₂ S  + FeS

FeS oksidlanib hosil bo’lgan SO₂ uglerod bilan qaytarilib S ga aylanadi.  Ba’zi chet mamlakatlarda (masalan AQSH da) yer ostida S ni suyuqlantirib olish usullari ham tarqalgan S olishning keyingi keng tarqalgan usullaridan yana biri bu vodorod sulfidni chala oksidlab olish usulidir.

Ko’mirni gazga aylantirganda hosil bo’lgan mahsulotlarni (suv,  havo va yoritgich gazlari) desulfurlash orqali S ajratib olinadi. Masalan: havo va katalizator aktiv ko’mir ta’sir etib olinadi. Har ikkala holda ham quyidagicha reaksiya boradi.

2H₂S + O₂ = 2S + 2H₂O

Natriy tiosulfat eritmasiga kislotalar ta’sir etib olinadi. (bu reaksiya laboratoriyada reaksiya tezligi mavzusida o’tiladi)

Na₂S₂O₃ + 2HCl = 2NaCl + SЇ +H₂O + SO₂

Ba’zan, oltingugurt, tarkibida oltingugurt bo’lgan gazlardan ham olinadi. Masalan, H₂S dan oltingugurt olish uchun texnikada quyidagi reaksiyalardan foydalaniladi.

2H₂S + 3O₂ = 2SO₂ + 2H₂O                 2H₂S + SO₂ = 3S + 2H₂O

Oltingugurtning kristall holatdagi allotropik modifikasiyalaridan eng muhimi ikkita: rombik yoki oktaedrik oltingugurt (a-oltingugurt) va monoklinik yoki prizmatik oltingugurt (β-oltingugurt).

Tabiatda uchraydigan rombik oltingugurtning solishtirma og’irligi 2,07 suyuqlanish harorati 112,8^oC. Rombik oltingugurt 95,5^oC dan past haroratlardagina barqaror bo’ladi, 95,5°C dan yuqorida monoklinik oltingugurt barqarordir. Monoklinik oltingugurt prizma shaklidagi tinik kristallardan iborat bo’lib, uning solishtirma og’irligi 1,96g/sm³, suyuqlanish harorati 119,3°C. Rombik oltingugurtni, masalan, 100°C da uzoq vaqt tutib turilsa, u monoklinik oltingugurtga aylanadi. 95,5°C da monoklinik oltingugurt bilan rombik oltingugurt muvozanat holatida bo’ladi:

S rombik = S monoklinik

Bu harorat rombik va monoklinik oltingugurtlarning bir-biriga aylanish haroratidir.

Odatdagi sharoitda, qattiq oltingugurt molekulasi halka tarzida bir-biri bilan tutashadigan 8 atomdan tarkib topadi; S₈ qizdirilganda S₈ halkasi uziladi. Yuqori haroratda zanjir bo’laklari mavjud bo’ladi. 448^oC da oltingugurt qaynaydi. Bug’ holatda oltingugurt molekulalari S₈, S₆, S₄ va S₂ orasida muvozanat qaror topadi (harorat qanday bo’lishiga qarab).

          Oltingugurt erkin holda turli son molekulalaridan iborat bo’lib, (S_Ґ, S₁₂, S₈, S₆, S₂) halqali tuzilishga ega. Bu molekulalar turlicha tartibda o’zaro bog’lanishi mumkin. Shuning uchun oltingugurt bir necha allotropik shakl o’zgarishlarda uchraydi. Uy haroratida a- oltingugurt shaklida (rombik) sariq, mo’rt kristall, 96⁰C dan yuqori haroratda a-S sekinlik bilan b-S ga aylanadi. (suyultirib sekin sovutilsa a-S,  b-S ga aylanadi.) (monoklinik oltingugurt) oq rangli kristall plastinkalardan iborat. (a-S t_s= 113⁰C, b-S t_s= 119⁰C)

         Suyuqlantirilganda suyuq sariq rangli S₈ formulaga javob beruvchi zanjir tuzilishli oltingugurt hosil bo’ladi.

Yanada qizdirilsa (250⁰C ga cha) yopishqoq oquvchanligini qarib yo’qotgan oltingugurt hosil bo’ladi, u qizil – qo’ng’ir rangli yopishqoq suyuqlikdir.  Oltingugurtni undan yuqori haroratda (300⁰C dan yuqorida) qizdirilsa qo’ng’ir rangli oquvchan suyuqlikka aylanadi. Bu suyuqlikni tez sovutilsa (suvga solinsa) sariq-qo’ng’ir rangli plastik oltingugurtga aylanadi, uni pichoq bilan kesish mumkin, rezinaga o’xshashli chuziluvchan bo’lib, havoda bir necha minut turgach yana rombik oltingugurtga aylanadi.

Oltingugurtning reaksion qobilyati odatdagi haroratda u qadar yuqori emas; uning havoda alangalanish harorati 120°C ga yaqin. Uy haroratida u ishqoriy metallar bilan, mis, kumush va simob bilan reaksiyaga kirishishi uchun uni suyuqlanish haroratiga qadar qizdirish kerak.

       Vodorod  bilan oltingugurt  birikishi uchun ancha yuqori harorat talab qilinadi.

2Na + S = Na₂S                  2K + S = K₂S

   Cu + S = CuS                     2Ag + S = Ag₂S

     Hg + S = HgS                    2S + CI₂ = S₂CL₂

H₂ + S = H₂S

 Oltingugurt ishqorlar bilan qizdirilganda quyidagi reaksiya boradi.

3S + 6NaOH → 2Na₂S + Na₂SO₃ + 3H₂O

Vodorod sulfid

         Tabiatda keng tarqalgan tabiiy gaz tarkibida uchraydi, oqsil moddalarini parchalanishidan hosil bo’lib turadi, yer osti suvlarida bo’ladi, juda zaharli modda  0,08% ( hajmda) H₂S ni 5-10 minut hidlab turilsa odamni o’ldiradi. H₂S xuddi HCN ga o’xshab nafas olish fermentini  (sitoxromni) bog’lab olib yaroqsiz holga keltiradi. Laboratoriyada  u bilan ishlaganda mo’rili shkafda ishlash ehtiyot bo’lish zarur.  Uni qo’rg’oshinli qog’ozni (Pb-ning (II)- valentli tuzlarni suvdagi eritmasiga filtr qog’ozini ho’llab quritilgani) qora-qo’ng’ir rangga bo’yashidan bilib olish mumkin.  Kumush metali qorayadi. ( Ag₂S hosil bo’ladi) va hokazo.

Olinishi:    Sanoatda: 1)  H₂S suv gazini tabiiy gazni, koks gazi, hamda sintez gazlarini  aminokislotaning natriyli tuzlari bilan yoki etanolamin bilan tozalanganda ushlab qolingan H₂S ajratib olinadi. 2) FeS va HCl bilan ishlov berib olinadi.                                      FeS+2HCl=FeCl₂+H₂S

3) S- ni parafin bilan qizdirib olinadi.

4) S va H₂ dan tog’ridan-tog’ri sintezlash orqali olinadi. Keyingi 3 ta usul lobaratoriya usulidir.

Rangsiz hidlangan tuxum hidiga ega -61⁰ C da qaynaydi, yonadi (havorang alanga bilan)                 2H₂S+3O₂=2H₂O+2SO₂

Suvda kam eriydi, chala yonsa S va suv  hosil qiladi.  

2H₂S+O₂=2S+2H₂O

Vodorod sulfid, tabiatda ba’zi shifobaxsh mineral suv manbalarida va oz miqdorda vulkon gazlar tarkibida uchraydi. Yuqori haroratda H₂ bilan S ni biriktirib ham H₂S ni sintez qilinadi.

H₂ + S = H₂S

Laboratoriyada H2S olish uchun metallarning sulfidlariga xlorid
kislota yoki sulfat kislotaning suyultirilgan eritmalari ta’sir ettiriladi.

FeS + 2HCL = FeCL₂ + H₂S

Vodorod sulfid-rangsiz juda zaharli gaz. Uning muzlash harorati -83.6°C. H₂S gazi -60.75°C da suyuqlikka o’tadi. Suyuq holatdagi H₂S amalda elektr tokini o’tkazmaydi. Qattiq qizdirilganda H₂S vodorod va oltingugurtga ajraladi. H₂S=H₂+S. H₂S havoda yonadi:

2H₂S+3O₂=2SO₂+2H₂O

Agar havoda yonib turgan H₂S alangasi sovuq sirtga tutilsa yonish natijasida hosil bo’layotgan oltingugurt idish devoriga utiradi.

2H₂S + O₂ = 2S + 2H₂O

H₂S suvda eritilganda kuchsiz sulfid kislota hosil bo’ladi. (1l suvda 0°C da 4,6 l H₂S, 20°C da esa 2,6 l H₂S eriydi). Sulfid kislota ikki negizli kislotadir.

Vodorod sulfid asos va tuzlarning eritmalariga yuborilganida metall sulfidlari hosil bo’ladi. Suvda erimaydigan sulfidlar tegishli tuzlarning eritmalaridan H₂S o’tkazish yo’li bilan cho’kma holida hosil qilinadi. Kaliy gidroksid eritmasi H₂S bilan to’yintirilganda avval kaliy gidrosulfid hosil bo’ladi:

KOH + H₂S = KHS + H₂O

Eritmaga yana ishqor qo’shilganda (ya’ni mo’l ishqor bo’lganda) kaliy sulfid hosil bo’ladi.

KHS + KOH = K₂S + H₂O

Natriy sulfid natriy sulfatni ko’mir yordamida qaytarish yo’li bilan olinadi.

Na₂SO₄ + 4S = Na₂S + 4CO

Ammoniy gidroksid eritmasiga H₂S yuborish orqali ammoniy gidrosulfid NH₄HS hosil qilinadi. Bu modda hatto 0°C da va 350 mm sim.ust. bosimidayoq quyidagicha parchalanadi.

NH₄HS <==> NH₃ + H₂S

Kristallik ammoniy sulfid (NH₃)₂Sfaqat past haroratlardagina hosil qilina oladi. Laboratoriyalarda qo’llaniladigan ammoniy sulfid eritmasi NH₄HS va NH₃ ning ekvimolekulyar aralashmalaridan iborat.

Ishqoriy va ishqoriy yer metallar sulfidlarining suvdagi aralashmalari beqaror bo’ladi. Chunki bu sulfidlar havoda osonlik bilan oltingugurtga qadar oksidlanadi. Hosil bo’lgan oltingugurt osongina metall sulfid eritmasida erib polisulfidlarni beradi. Masalan, Na₂S eritmasidan Na₂S₃^.8H₂O tarkibli natriy polisulfid hosil bo’ladi:

Na₂S + 2S = Na₂S₃

 Og’ir metallarning sulfidlari, masalan; HgS, PbS, Sb₂S₃, CuS, CdS, ZnS, MnS, NiS o’zlariga xos rangga ega bo’lib, suvda yomon eriydi.

Ana shu sababli kationlarni bir-biridan ajratishda bunday sulfidlar hosil bo’lishidan foydalaniladi, chunki ularning ba’zilari suyultirilgan HCl eritmasida eriydi, ba’zilari suvda ham, HCl ning suyultirilgan eritmasida ham erimaydi.

• SO₂  nam havoda chang bilan tumansimon g’ubor hosil qilib muallaq holatda sulfat kislota tomchisiga aylanadi va  bahorgi yog’inda o’simlik ustiga “kislotali yomg’ir bo’lib tushadi.”
• S₂O₃-oltingugurt yarim oksidi.Suvsiz SO₃ ga S ta’sir ettirib mayda ko’kimtir qirindi krsital holda olinadi:        SO₃+S=S₂O₃

S₂O₃-suvda kam eriydigan modda bo’lgani uchun, SO₃ ni dekantatsiyalab ortiqcha qismi olib tashlanadi. S₂O₃ nam  ta’sirida to’q ko’k eritma hosil qiladi.H₂SO₄ bug’lari ta’sirida jigar rangli kolloid eritma hosil qiladi.

• S₂O₇-oltingugurt  (VII)- oksid SO₂ va O₂ aralashmasi yog’simon tomchisiga elekrt zaryad ta’sir ettirib Bertlo olgan.     4SO₂+3O₂=2S₂O₇

SO₂ yoki SO₃ ga O₃ ta’sir ettirib ham olinadi ammo bu tez parchalanib ketadi.

6SO₃+O₃=3S₂O₇

2SO₂+O₃=S₂O₇

• SO₄-oltingugurt (IV)-oksid. Toza holatda birinchi marta Shvars 1934 yilda olingan.SO₂ va O₂ aralashmasiga 0,5 mm simob ustuniga teng  bosimda elektr zaryad ta’sir ettirib olgan.Qattiq oq modda +3 C da parchalib suyuqlanadi.Suvsiz H₂SO₄ da parchalanmasdan suyuqlanadi.

SO₄’’+[F] = SO₄+F₂

• Oltingugurt qadim zamonlardan beri ma’lum bo’lgan moddadir. Taxminlarga ko’ra, bu nom Italiyaning ba’zi joylarida gaplashadigan Oskan tilidan lotin tiliga o’tgan. Fors kelib chiqishi deb da’vo qilingan oltingugurt lotin tilidan tarjimada «yonayotgan tosh» degan ma’noni anglatadi. Qadim zamonlardan beri sirli va maftunkor moddalar sifatida qaralgan oltingugurt, ba’zi alkimyogarlar tomonidan moddalarni oltinga aylantirishi kerak bo’lgan » falsafiy tosh » deb ta’riflangan.
• Misrda oltingugurt diniy marosimlarda yoqib yuborilgan. Ushbu sana taxminan 4000 yil oldin qaytib keladi. Injilda oltingugurt «do’zax olovi» deb nomlangan. Qadimgi mualliflardan biri Gomer «Odisseya» da oltingugurt insektitsid sifatida va xonalarning havosini tozalash uchun ishlatilganligini eslatib o’tgan. O’rta asrlarda urushlarda ishlatilgan olov oltingugurt bilan tayyorlangan.