MIS (CU)

Misning atom massasi 63,54 (Z-29) ga teng, uning tabiatda 2 ta izotopi tarqalgan – ⁶³Cu (69%), ⁶⁵Cu (31%). Misning yana 9 ta radioaktiv izotopi olingan. Mis asosan birikmalar holida, shuningdek, erkin holda ham uchrab turadi. Uning eng muhim rudalari: xalkozin (mis yaltirog’i) Cu₂S, xalkopirit (mis kolchedani) CuFeS_2, malaxit Cu₂(OH)₂CO₃. Metallurgiyada suyuqlantirib olinadigan hamma misning 80% i sulfidli rudalaridan olinadi.

4CuFeS₂ + 13O₂ = 4CuO + 2Fe₂O₃ + 8SO₂

2CuO + FeS + C + SiO₂ = Cu₂S + FeSiO₃ + CO

yoki

CuO + FeO + CuS + C + SiO₂ = Cu₂S + FeSiO₃ + CO

 2Cu₂S + 3O₂ = 2Cu₂O + 2SO₂

2 Cu₂O + Cu₂S = 6Cu + SO₂

         Mis issiqlik va elektrni (kumushdan keyin) yaxshi o’tkazish xususiyatiga ega, qizil tusli metall, sovuq holatda ham yaxshi cho’ziladigan va yassilanadigan plastik va yumshoq metaldir.

Mis quruq havoda asta-sekin oksidlanib, zich oksid   parda hosil qiladi,  lekin nam havoda CuCO₃·Cu(OH)₂ bilan qoplanib ko’karadi. Mis xlor bilan odatdagi haroratda, qizdirilganda kislorod bilan (CuO; Cu₂O) birikadi. Suyultirilgan HCl va H₂SO₄ misga ta’sir etmaydi, unga kontsentrlangan H₂SO₄ ta’sir etib, CuSO₄ va SO₂ ni hosil qiladi. Misga HNO₃ ta’sir ettirilsa, kislotaning kontsentratsiyasiga qarab Cu(NO₃)₂ va azot oksidlari hosil bo’ladi. Barcha reaksiyalarga mis +2 oksidlanish darajasiga ega, misning +1 oksidlanish darajasiga ega bo’lgan birikmalarini olish ancha murakkabdir.

Qadimdan ma’lum.Tarixdan ma’lumki,  insoniyat metallardan birinchi mis bilan tanishgan.  Cu tabiatda tug’ma holda kam uchraydi yer qobig’ida asosan sulfidlar holida uchraydi. O’simliklar uchun mis-muhim mikroelement. Ko’p miqdordagi  sof mis bo’laklari kam uchraydi. Eng katta sof mis bo’lagi 420 t bo’lgan.Undan qadimgi odamlar qurollar yasashgan.Shuning uchun mis insonlar foydalangan eng birinchi metall. Iroqliklar uni “bronza” deb atashgan.Uning tarkibida mis bilan qalay ham bo’lgan.

Kimyoviy jihatdan Cu unchalik aktiv emas, atmosferadagi CO₂, H₂O bug’i va boshqalar ta’sirida malaxit-(CuOH)₂CO₃ hosil bo’lgani uchun uning sirti zaharli ko’k parda bilan qoplanadi. Cu uy haroratida O₂ bilan birikmaydi qizdirilganda: 2Cu+O₂=2CuO hosil bo’ladi. Cu ga HCl, suyultirilgan sulfat kislota, sirka kislota ta’sir etmaydi, konsentrlangan sulfat kislota va HNO₃ ning barcha konsentratsiyadagisi Cu ni eritadi.Cu ga ishqorlar ta’sir etmaydi.Cu galogenlar bilan nam borligida, S, Se bilan oson reaksiyaga kirishadi, ammo H, C, N bilan hatto yuqori temperaturada ham ta’sirlashmaydi.Misning S va Se ga moyilligi katta,

        Cu ning 2 ta turg’un izotopi bor ⁶³Cu va ⁶⁴Cu, sun’iy radioaktiv izotoplaridan ⁶¹Cu ⁶⁴Cu muhimlari.

         Mis elektron proskok element bo’lganligi uchun uning 4s¹ va 3d pog’onalarida 10 ta elektron bo’lib ular to’lgan 3d¹⁰ valent elektroni 4s¹ bo’lib 3d¹⁰ pog’onachadan ham bitta elektron yo’qotib +1 dan tashqari +2 barqaror oksidlanish darajasini namoyon qiladi.Cu- qizil rangli bog’lanuvchan, yumshoq, issiqlik va elektr tokini yaxshi o’tkazadi (bu jihatdan Ag dan keyin turadi).

Mis boshqa metallar bilan birga oson suyuqlanib, ko’pgina qotishmalarni hosil qiladi. Uning mashinasozlik va elektrotexnikada ko’p ishlatiladigan bronza (misning qalay bilan qotishmasi) va latun (misning rux bilan qotishmasi), ko’rinishi kumushga o’xshagan neyzilber (65%Cu, 20%Zn, 15%Ni), melxior (80%Cu, 20%Ni) va termoelementlarda ishlatiladigan konstantin (60%Cu, 40%Ni) va boshqa ko’pgina qotishmalari olingan. Misning ko’pgina miqdori (40% i) elektr simlari va kabellarni tayyorlashda ishlatiladi. Ro’zg’orda ishlatiladigan mis asboblarni zanglashdan saqlash uchun ularga qalay yugurtiriladi, bu esa odamni zaharlanishidan saqlaydi, chunki mis birikmalari zaharlidir.

Mis (I)-oksidCu₂O tabiatda qizil tusli ruda yoki kuprit holida uchraydi. Mis tuzi eritmasiga ishqor va kuchli biror qaytaruvchi (formalin yoki uzum shakari) ni ta’sir ettirilsa, Cu₂O hosil bo’ladi. Mis (I) tuzlari suvda erimaydigan rangsiz, kuchli qaytaruvchi moddadir.

Mis (II)-oksid CuO qora rangli qattiq modda, tabiatda uchraydi, laboratoriyada kukun yoki donador holida bo’ladi. Mis metalini, uning tuzlarini havoda qizdirish yoki parchalash yo’li bilan olinadi:

(CuOH)₂CO₃ = CuO +H₂O +CO₂

CuO salgina qizdirilsa, vodorod yoki ko’mir bilan qaytariladi:

                            CuO + H₂ = Cu + H₂O;    CuO + C = Cu + CO

CuO kislotalar bilan reaksiyaga kirishadi, ammo suv bilan reaksiyaga kirishmaydi.

         Mis (II)-gidroksidCu(OH)₂ och ko’k rangli iviq cho’kma, kuchsiz asos, uni mis (II) tuzlariga ishqor ta’sirida olinadi:

CuSO₄+ 2NaOH = Cu(OH)₂↓ + Na₂SO₄

Mis (II) gidroksid (tuzlari ham) ammiakda erib tarkibida [Cu(NH₃)₄]²⁺ ion bo’lgan kompleks birikmalarni hosil qiladi.

Mis (II)-sulfatCuSO₄∙5H₂O mis kuporosi (yoki to’tiyoyi) misga havo ishtirokida H₂SO₄ ni ta’sir ettirib olinadi. CuSO_{4 ∙} 5H₂O qizdirilsa, kristallizatsiya suvi  yo’qoladi, natijada suvsiz oq kukun hosil bo’ladi. Bu tuz qishloq xo’jaligi zararkunandalariga qarshi kurashda, misni rafinlashda, tibbiyotda, to’qimachilikda, bo’yoqchilikda ishlatiladi.  

Cu + H₂SO₄ = CuSO₄ + SO₂ + 2H₂O

Mis (II)-xlorid CuCl₂∙2H₂O va mis (II)-nitrat Cu(NO₃)₂ ∙6H₂O – suvda yaxshi eriydi, havodagi namni o’ziga tortadi, qizdirilsa suvni yo’qotib, jigar rangli CuCl₂ ni hosil qiladi, Cu(NO₃)₂ esa oq kukundir.

          Mis inson, hayvon va o’simlik uchun oz miqdordagi zarur element. Mis organizmda 10^-3-10^-4% bo’lib, oqsillar (gemokuperin, seruloplazmin, kuproprotein va boshqalar) va ayrim fermentlar tarkibida bo’ladi, shuningdek mis birikmalari gemoglobin va fosfolipidlarni sintezi uchun zarur bo’lib hisoblanadi.

Iskandariyaliklar  misdan soxta  “oltin” tangalar yasashgan. Eramizdan  330 yil oldin yashagan Aristotel misni “soxta  oltin tanga bilan  sof oltin ta’mi bilan bir-biridan farq qiladi” degan fikrni aytgan.

Mis qotishmasini ingliz kimyogari G. Devi  analiz qilib, sirka kislotasida erib, och-yashil rangli bo’yoq hosil qilishini aniqlagan. Bu bo’yoqdan Rim imperatori Tita saroyini bo’yashda ishlatilgan.

Elektrotexnikada  missiz qotishma yo’q. Rossiyada mis ibodatxonalarni bezashda ishlatilgan. Moskva markazidagi buyuk Ivan haykali misdan yasalgan. Mis-bioelementlar qatoriga kiradi. O’simliklar va tirik organizmlardagi kimyoviy jarayonlarni tezlashtirish, o’sish va rivojlanishda katta ahamiyatga ega.

Mis dengiz molyuskalari, qisqichbaqasimonlari qoni tarkibidagi gemotsianitda uchraydi va nafas olish jarayonini boshqaradi. Shuning uchun ularning qoni havorangli bo’ladi.

Mis yuksak hayvonlar va odam organizmida buyrakning ish  faoliyatida asosiy vazifani bajaradi. Har kungi ozuqa tarkibida 0,005 g  mis  bo’lishi talab etiladi. Undan kam miqdorda bo’lsa, kamqonlik kasalligi kelib chiqadi. Tabobatda mis o’sma kasalligini davolashda ishlatiladi.Misning ruxsat etilgan miqdoridan ko’pi zaharli hisoblanadi.Ko`pgina  komplekslari olingan.

XX asrda mis xomashyosi  tanqisligi masalasi ko’tarildi. Mis saqlovchi rudalar tarkibida 2 %  mis tutuvchilar juda kam uchraydi. Misni erkin holda olish juda qiyin jarayon bo’lib, 99,9 % mis elektrolz usuli bilan olinadi. Qo’shimcha mahsulot sifatida  oltin, kumush chiqadi.Cu fotosintezda o’simliklar tomonidan azotning o’zlashtirilishida qand, oqsil, kraxmal, vitaminlar sintezida ishtirok etadi, Cu ning barcha tuzlari zaharli. Cu un mahsulotlari, kartoshka, mevalar tarkibida bo’ladi, jigar va suyakda to’planadi.Cu bo’y o’sishi va organizm rivojlanishida yordam beradi, qon yaratish, to’qimalarning nafas olishida qatnashadi. Cu teri pigmentatsiyasida temirning o’zlashtirilishida katta rol o’ynaydi. Cu(NO₃)₂∙3H₂O-mis buyumlarda sun’iy patina (sayqal) hosil qilishda ishlatiladi. Uning ayrim birikmalari misli bo’yoqlar ishlab chiqarishda muhim komponent.Mis birikmalari rangsiz gaz alangasini tiniq havorang yoki yashil rangga bo’yaydi.